تحلیل کتاب «روزها» اثر دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن

تحلیل کتاب «روزها» اثر دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن

تحلیل کتاب «روزها» اثر دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن
عذراالسادات حسینی‌سیف
معرفی روزها
کتاب روزها سرگذشت زندگی آموزنده اسلامی ندوشن است . این کتاب در ۴ جلد نوشته و انتشار یافته است .
کتابی است زیبا و دلنشین که از صافی سحار ذهن نویسنده تراویده و به گفته ی او آنچه نوشته شده خاطراتی است که از گذشته در ذهنش مانده بوده و هیچ یادداشتی از دوران گذشته نداشته است.
این کتاب سرشار از نکات و لطایف تاریخی ، اجتماعی ، سیاسی ، جغرافیایی و فرهنگی دوران زندگی نویسنده می باشد که با صداقت و صمیمیت خاصی نوشته شده و آنچنان جذاب و شیواست که همچون داستانی دلکش و شیرین خواننده را به سوی خود می خواند .
خلاصه
بعضی از از لحظات زندگیم را دو بار زیسته ام
یکی آنگاه که آنها را زیسته ام ؛ دیگر آنگاه که آنها را نوشته ام.
به یقین آنها را هنگام نوشتن عمیق تر زیسته ام.
“شارل بودلر”
( اسلامی ندوشن، ۱۳۷۳، ص۵ )
زمانی از عمر می رسد که خاطره ها سر برمی آورند و مانند ناقه ی مجنون هر چه آهنگ جلو داشته باشیم به عقب باز می گردند. به دورِ دور. به دنیایی می برند که گر چه وابسته به ماست شگفت انگیز و غریبه می نماید. از خود می پرسیم: “این من بودم؟” و آنگاه کشیدگی عمر در برابر ما می ایستد، دراز و باریک، مانند سایه ی عصرگاه. هم اکنون در برابر من است کودک چند ساله ی محجوبی که می پنداشت مرکز دنیا همین کبوده است و چقدر دنیا به نظرش بزرگ، آباد و پر رفت و آمد می آمد.
تمام آبادی در دو سوی یک جوی قرار داشت که رشته ی حیاتش بود. گاهی گم می شد و گاهی پدیدار و همین خشکی منطقه و دوری آن از مناطق و روستاهای دیگر باعث شده بود که اقتصادی ضعیف داشته باشد.
کبوده ده سالخورده ای بود که با همه ی فقر، عزت نفس خود را نگاه داشته بود و همان دورافتادگی اش از شهر و آبادی های دیگر به او تعین و استغنایی می بخشید.
من در خانواده­ای مذهبی به دنیا آمدم. اجدادم روحانی بودند و پدر و مادرم نیز به مسائل مذهبی و رعایت شریعت تعهد زیادی داشتند. این خانواده فرزندان پسر خود را تا قبل از من از دست داده بود و به همین جهت خوش یمن ندانسته بودند که تاریخ تولدم را پشت کتابی ثبت کنند. خواهری داشتم که پانزده سال از من بزرگ تر بود و مرا بسیار دوست می داشت. مادرم در تربیت من بسیار سخت گیر بود. اما پدرم به دلیل اینکه بیمار بود به اندازه ی مادرم سخت گیری نمی کرد. در شش سالگی بعد از سفر کربلا مرا به مدرسه فرستادند و از آن به بعد من با دنیای کتاب آشنا شدم. در تمام ده ما بیش از چند کتاب پیدا نمی شد اما من تا آنجا که دسترسی داشتم همان کتاب ها را بارها خواندم و البته از طریق خاله ام هم با آثار سعدی آشنا شدم و می توانم بگویم که آشنایی با آثار سعدی در پروراندن ذهن من تأثیر فوق العاده ای داشت و در واقع سهم اصلی داشت. علاوه بر مدرسه ی ده مدتی در مدرسه ی شهر شارستان درس خواندم که با مرگ پدرم دوباره به ده بازگشتم و چند سالی را در مدرسه ی ده وقت تلف کردم. البته بعدها فهمیدم گذران این سال ها در ده استخوان بندی شخصیتم را محکم کرد. مرا با کنه و مغز زندگی ایرانی که اکثریت عظیم مردم این سامان با آن روبرو هستند؛ در تماس نهاد. ده به من فرصت داد که شناخت کشورم را از مویرگ هایش شروع کنم برای شناخت درختی که ایران نام داشت می بایست هم میوه ی آن را دید و هم کرم آن، در پایین ترین نقطه ای که دست به آن برسد.
در چهارده سالگی به اصرار شوهر خواهرم مرا به شهر یزد فرستادند تا درس بخوانم. از همین جا بود که کم کم با دنیای وسیع کتاب آشنا شدم و بهترین گردشگاه من کتابخانه ی میر در این شهر شد. البته بعدها با ورود روزنامه به شهر با دنیای روزنامه و خبرهای جدید نیز آشنا شدم. دنبال کردن خبرهای تهران که در آن زمان از لحاظ سیاسی وضعیت خاصی داشت برایم جالب بود. در سال ۱۳۲۳من و چند نفر دیگر به قصد ادامه ی تحصیل به تهران سفر کردیم که البته این جابجایی نیز موجد تحولی بزرگ در زندگی ام شد.
بررسی و تحلیل
محال است چیزی نبشتن که به ناراسـت مانـد
سخنی نرانم که آن را به تعصبی و تزّیدی کشد
(ابوالفضل بیهقی ) ، (همان،۸)
“روزها ” که سرگذشت زندگی دکتر محمد علی اسلامی ندوشن است کتابی است آموزنده و دلنشین که با خواندن آن روح آدمی سرشار از تأثر و لطافت می شود .
او در مقدمه ی کتاب هدف خود را از نوشتن آن در سه مورد خلاصه می کند . نخست آنکه می خواهد از گذشته ای که دیگر در دسترس نیست شمایلی بسازد و نگه دارد . دیگر آنکه آنچه برای نسل جوان و زندگی حال و آتی او از تلاش و امیدواری گرفته تا غرور و قناعت لازم بداند به آنها بیاموزد و هدف اصلی و نهایی اش این است که می خواهد به این گذشته چنگ بزند تا آینده را بدان بی آرماند .
نویسنده در این کتاب از زاویه ی دید اول شخص مطالب را مطرح می کند .
کتاب شامل ۴ جلد است ؛ جلد اول از سال های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۸ یعنی از ۴ سالگی تا ۱۴ سالگی نویسنده را در بر می گیرد . جلد دوم کتاب از سال های ۱۳۱۷ تا ۱۳۲۳ و جلد سوم از شهریور ۱۳۲۳تا آذر ۱۳۳۴ . جلد چهارم این کتاب در دست چاپ است .
انگیزه ی وی در نگارش کتاب” آرزوی دست یافتن به «آنِ» زندگی” است . یعنی آن “عصاره ی بی نام نگفتنی” که امید آن است که با فشردن روزهای رفته و پالودن دردها و تفاله ها بر جای بماند .
کتاب با توضیحی درباره ی روستای ندوشن که محل تولد شاعر است شروع می شود و سپس با توصیف موقعیت جغرافیایی ، اجتماعی ، فرهنگی ، سیاسی و ادبی منطقه ادامه می یابد . این توصیفات به قدری دقیق و جزئی است که گویی تصویری زنده از مقابل چشمان خواننده می گذرد . این تصاویر آن قدر زلال و پرقدرت است که مایه ی شگفتی است. وی در این کتاب به زبان تصویر سخن می گوید. اگر جمله ای بی تصویر بیان شود به تصاویر قبلی و بعدی پیوند می خورد.
توصیف موقعیت جغرافیایی و طبیعی روستای ندوشن، توصیف جامعه و فرهنگ و وضعیت بهداشتی و اقتصادی و سیاسی آن، امکانات رفاهی موجود در روستا ( از قبیل مسجد، مدرسه، بازار، حسینیه و حمام ) چگونگی معاملات، فقر و تنگدستی مردم، نمودهای طبقات مختلف اجتماعی، دین و ایمان مردم، رعایت حقوق یکدیگر، نوع غذا، اسم و چگونگی پخت یرخی از غذاها، مدل و رنگ لباس های طبقات مختلف اجتماعی، جایگاه اجتماعی زن، تیپ های موجود در جامعه، بررسی و ریشه یابی بعضی از رسوم رایج در میان مردم، سرگرمی های مردم، چگونگی برگزاری مراسم عاشورا و عزا و عروسی از جمله مسائل و موضوعاتی است که در این کتاب به توصیف آنها پرداخته شده و به قدری به جزئیات پرداخته شده که به راحتی می توان گفت نویسنده در این کتاب مورخ عادات و اخلاق و اجتماع محل زندگی خود بوده است . او در این کتاب همچون یک محافظ و نگهبان دلسوز از سنت های متروک شده محافظت می کند . البته از آنجا که بسیاری از این مطالب در بسیاری از مناطق و شهرها و روستاهای ایران هم وجود داشته هر کس ( حداقل کسانی که ایران ۴۰ سال پیش را دیده اند ) این کتاب را می خواند ؛ گویی آن را آیینه ای از زندگی خویش می بیند و به همین دلیل سخن در عمق جان او می نشیند. به نظر من بهره ای از روح ایران در کتاب “روزها” زندگی می کند .
این کتاب علاوه بر آنکه حافظ سنت و فرهنگ کبوده قدیم یا به عبارتی ایران قدیم است ؛ فرهنگ لغتی جامع از واژه های محلی است . حضور واژه هایی چون نتاج ، کورک ، چلیک ، مشته ، اشنان و … انبوهی از لغاتی که در آن دوره و منطقه شناخته شده بوده که البته او با این کار این واژه ها را از خطر فراموشی حفظ کرده است . از این رو نویسنده را باید یکی از گردآورندگان فرهنگ عامه (فولکلور) بدانیم و کوشش های او را در پاسداری از این گنجینه ی غنی پاس بداریم.
دکتر اسلامی ندوشن نویسنده ای صادق و مخلص است و در نوشته های خود این صداقت و خلوص را به نهایت می رساند؛ آنجا که می نویسد :
“در واقع آنچه امروز از گذشته نوشته می شود، هر چند با نیت امانت همراه باشد نه همان است که بوده و نه جز آن، هم هست و هم نیست . هیچ کس نمی تواند شـخصیت امروزی خود را هنگامی که می نویـسد؛ از گذشته هایش جـدا نگه دارد. پس آنچه اکنون ما می گوییـم؛ هم از دیروز در آن اسـت و هم از امـروز؛ دیروزِ در کالبد امروز درآمده. این آمیختگی که ناشی از طی زمان کردگی است، اجتناب ناپذیر است ولی در مجموع مهم آن است که مجرایی که آن از آن گذشته است، کم و بیش نا آلوده باشد. این همان است که آن را خلوص نامیدم در حـد توانایی. (اسلامی ندوشن­، ۱۳۷۲­، ۱۶ )”
نثر کتاب در عین سادگی آراسته به صور بلاغی است.
یکی دیگر از خصوصیات سبکی کتاب بسامد بالای فعل ” ماضی نقلی استمراری ” و “ماضی بعید استمراری ” است که این فعل در زبان نوشتار کمتر استفاده می شود .
از دیگر مواردی که در این کتاب از بسامد بالایی برخوردار است استفاده از “نام­آوا” است . که بر گیرایی و محسوس نمودن سخنش می افزاید . استفاده از نام آواهایی چون “­­هه­گفتن­” ، “­فوت کردن­” ، “­کرچ­” ، “­جلنگ جلونگ­” ، “تیک­تیک­” و … در این کتاب به وفور دیده می­شود . البته لازم به ذکر است استفاده از نام آوا نه تنها باعث سخیف شدن نوشته ی او نشده بلکه به نوشته نوعی صمیمیت بخشیده است.
استفاده از گونه ی نوشتاری “­اکی” در واژه هایی چون “­چشمه­اکی­” از دیگر خصیصه­های سبک نویسندگی کتاب است.
یکی از ویژگی های نویسندگی دکتر اسلامی ندوشن این است که جریانات زندگی را همان گونه که هست مطرح می کند؛ وقتی مطالب را می نویسد گویی در همان لحظه زندگی می کند. آگاهی هایی که او امروز از شخصیت ها و اتفاقاتی که در جریان زندگی رخ داده ارائه می دهد؛ در همان حد است که در آن زمان یک کودک ۶ ساله یا یک نوجوان ۱۴ ساله درک می کرده. او برای وقایع زندگی دلیل تراشی و فلسفه بافی نمی کند، حوادث را صرفاً توضیح می دهد. خوب و بد را از هم تفکیک نمی کند ؛ خواننده را با وقایع تنها می گذارد و قضاوت را به عهده ی او می نهد . به نظر من این ویژگی نوشته ی او از اشتیاق او برای وا داشتن خواننده به تفکر سرچشمه می گیرد . او معلمی است دقیق و روشن بین که به جای ارائه ی پاسخ ، اندیشیدن را به شاگرد می آموزد .
او حوادث را بیان می کند و به هیچ وجه قصد برانگیختن هیجانات خواننده را ندارد . اما از آنجا که در سخنش لطف و صداقت است گاهی اوقات خواننده متأثر از جریان زندگی می شود . گاهی اشک در چشمانش حلقه می زند ؛ و گاه خوشحال می شود و لبخند بر لبانش نقش می بندد .
به نظر من این کتاب بعد از «شرح زندگانی من» اثر «عبدالله مستوفی»که گرچه از نثری ساده بهره گرفته اما همچنان نشانه های نثر قاجاری در آن دیده می شود؛ یکی از شاهکارهای حسب حال نویسی در ادبیات معاصر فارسی است که با قلم هنرمندانه ی وی ثبت شده. هنری که او در نگارش کتاب به کار می گیرد “­از هنر شاعر دشوارتر است. زیرا شاعر متکی به قواعد ثابت و مقداری راهنمایی های عملی است که علم و فن حرفه ای او را تشکیل می دهد و حال آنکه در کار نثر احتیاج به احساس عمیق نوعی وزن فرار هست بی هیچ قاعده و قطعیتی. خصایصی مادرزادی و نیز قدرت تعقل و حس هنرمندانه ی بسیار ظریف و موشکافانه لازم است تا در هر لحظه بتوان حرکت، رنگ، آهنگ و سبک نوشته را به تبع آنچه باید بیان شود تغییر داد­”. (سیدحسینی، ۱۳۷۶ ،۲۸۵)
همه ی مطالب مذکور کافی است تا بگوئیم سبک نویسنده در پردازش مطالب سبک رئالیستی است.
به گمان من نویسنده در نگارش کتاب متأثر از سبک فردوسی در سرودن داستان هایش بوده. با این تفاوت که شخصیت هایی که دکتر محمد علی اسلامی ندوشن می پروراند شخصیت های نمادین و آرمانی نیستند بلکه هر شخصیت در بستر زندگی پیدا می شود و خود واقعی خویش را نشان می دهد. همان گونه که فردوسی در خلال داستان از نتیجه ی آن اطلاعی نمی دهد او نیز مطالب را با گذشت زمان و با روی دادن حوادث بیان می کند و همان طور که هدف فردوسی احیای ایران باستان بود برای مردم، تا با استفاده از چراغ گذشته راه تاریک آینده را در پیش بگیرند هدف دکتر نیز “­چنگ زدن به گذشته است تا آینده را بدان بیآرماند­” . ( دکتر اسلامی ندوشن ،۱۳۷۲ ،۱۳ ) و در نهایت همان طور که فردوسی از ارزش و سودمندی شاهنامه ی خود اطمینان دارد؛ دکتر محمد علی اسلامی ندوشن نیز مطمئن است که کتابش برای خوانندگان مفید خواهد بود. آنجا که می نویسد:
” اما دیگران از آن چه بهره ای خواهند گرفت؟
بهره آنکه خواهند آموخت که ما از چه ماجرایی لبریز بوده ایم. من و همه ی هم سن های من چند سال کوچکتر یا چند سال بزرگتر همه ی کسانی که این موهبت را یافتـه اند که در این برهه از زمان قرار گیرند “. (همان ،۱۴)
در این کتاب سلامت و سلاست بیان و انسجام مطالب به نهایت می رسد و به همین دلیل انتخاب بخشی از کتاب به منظور بهترینِ آن، کاری مشکل است ولی مطالب مندرج در مقدمه ی جلد اول در ذهن نگارنده تأثیر فوق العاده ای داشت. آنجا که نوشته است:
” ما پیام آور قرون هستیم. نسلی هستیم که گذشته های دور در وجود ما به دوران جدید پیوند خورده است. سری به گذشته داشته ایم و سری به آینده . هیچ نسـلـی نه پیش از ما و نه بعد از ما این امتیاز بی بدیل را نیافته است و نیابد که آنچه ما دیده ایم ببیند. آنچه ما از اکنون دیدیم ، گذشته گان ما ندیده بودند و آنچه از گذشته دیدیم کسانی که چندی پس از ما آمده اندامکان دیدنش را نیافته اند. ما بر پشت شتر سفرکرده ایم و با جت نیز. به نوای نی چوپان ها گوش داده ایم و به کنسرت بتهوون. من به شکرانه ی آن که در این دوران دوران ها زیسته ام که بیش از هردوران ژرفا غم و شادی، زیبایی و زشتی روح بشـر را منعکس کرده است، می کوشـم تا دیده ها و خوانده ها و شنیده های خود را بر قلم آورم، باخلوص و خضوع­”. (همان ،۱۴)
بر روی هم رفته می توان گفت کتاب فوق تنها زندگی نامه ی نویسنده نیست. بلکه تاریخ ایران است که علاوه بر مسائل فرهنگی و اجتماعی بازتاب وسیعی از فضای سیاسی دوران نویسنده است.
منابع و مآخذ
۱ـ اتحاد، هوشنگ، ۱۳۸۷، پژوهشگران معاصر ایران، تهران : فرهنگ معاصر.
۲ـ آرین پور، یحیی، ۱۳۷۶، تهران: انتشارات زوار.
۳ـ آژند، یعقوب، ۱۳۸۳، انواع ادبی در ایران امروز، تهران، نشر قطره.
۴ـ ـــــــــــــــــــــــ ، ۱۳۶۶، روزها، تهران: انتشارات یزدان.
۵ـ سیدحسینی، رضا، ۱۳۷۶، مکتب های ادبی، مؤسسه ی انتشارات نگاه.
۶ـ شمیسا، سیروس، ۱۳۷۷، سبک شناسی نثر، تهران: نشر میترا.


کاربرانی که این مطلب را پسندیده اند:

  • avatar

مطالب پیشنهادی :

درباره نویسنده

2494 مطلب نوشته است .

یک نظر on “تحلیل کتاب «روزها» اثر دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن”

  • علی فرزین بیلندی wrote on ۲۷ مرداد, ۱۳۹۵, ۹:۴۲

    دکتر اسلامی ندوشن و نوشته‌های ایشان، در زلالی نظیر ندارند. کتاب روزهای ایشان بارها و بارها اشک مرا درآورده است. اشک گذشته‌های سخت ایران زمین، اشک حال سخت ایرانیان و اشک آینده سخت مردم این مرز و بوم.
    اشک بریده‌های غنی فرهنگی و بلااستفاده …

    کاربرانی که این دیدگاه را پسندیده اند:

    • avatar

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .

*

تمام حقوق این سایت برای © 2021 سامانه اطلاع رسانی فرهنگ ندوشن. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی