دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن به قلم حسین مسرّت

دکتر محمّدعلی اسلامی ندوشن به قلم حسین مسرّت

دکتر اسلامی ندوشن، مدخلی از دانشنامۀ ایران*
حسین مسرّت
اسلامی ندوشن، محمدعلی (۳ مهر ۱۳۰۴ ش/ ۱۹۲۵ م) نویسنده، مترجم و شاعر معاصر. او در دهستان ندوشن در استان یزد به دنیا آمد. پدر وی، مهدی (د ۱۳۱۳ ش) از اعیان ده بود و مادرش، خاور (د ۱۳۴۹)، نام داشت. جد پدری و مادری او هر دو روحانی بودند که اولی ملقب به «شیخ‌الاسلام» و دومی به «امام‌جمعه» معروف بود (اسلامی، گفته‌ها، ۱۶۶، همو، روزها، ج ۱، ۴۸).
اسلامی ندوشن دورۀ ابتدایی را در ۱۳۱۱ ش، از دبستان ناصرخسرو در ندوشن آغاز کرد و در ۱۳۱۷ ش در دبستان هدایت، در یزد به اتمام رساند. او دورۀ متوسطه را در دبیرستان‌های دینیاری و ایرانشهر در یزد و البرز تهران در ۱۳۲۵ به پایان رساند (اسلامی ندوشن، روزها، ۱۰۶/ ۱، ۳۰ / ۲، ۱۷ / ۳، ۳۴ – ۳۵) بلافاصله پس از پایان دورۀ متوسطه (۱۳۲۵)، به قصد تحصیل در رشته حقوق، وارد دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران شد (اسلامی ندوشن، روزها، ۱۰۶/ ۱، ۳۰ / ۲، ۱۷ / ۳، ۳۴ – ۳۵، ۴۹؛ وزیری، ۵۷۴).
در سال ۱۳۲۸ ش دورۀ لیسانس حقوق قضایی خود را به پایان برد و رسالۀ خود را تحت عنوان «پیروزی آیندۀ دموکراسی» دفاع کرد و در سال بعد (۱۳۲۹) به پایمردی مرتضی کیوان، آن را به چاپ رساند.
دهۀ ۱۳۲۰ اوج دوران تب‌وتاب‌های سیاسی و رونق احزاب بود. اسلامی ندوشن هرچند به گروه‌های سیاسی وابستگی پیدا نکرد، اما به محافل و مجامع گوناگونی آمدوشد می‌کرد (همان، ۴۱، ۱۰۱). در سال‌های ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۸ ش به همراه حسین منتظم، مرتضی کیوان، محمدجعفر محجوب، ناصر نظمی، ناصر مجد، نعمت‌الله ناظری و اکبر بهروز یک حلقۀ ادبی تشکیل دادند (همان، ۸۴- ۸۵).
وی در فروردین ۱۳۲۹ به استخدام وزارت دادگستری درآمد و بی‌درنگ به درخواست خود به شیراز فرستاده شد تا به کار قضاوت بپردازد (همان، ۱۲۸) اما در اسفند همان سال برای ادامۀ تحصیل در رشتۀ دکترای حقوق، راهی فرانسه شد (روزها، ج ۳، ۱۴۱). او برای تکمیل رسالۀ دکترای خود که با هند مرتبط بود، به اقامتی یک‌ساله در انگلستان مبادرت ورزید تا از کتابخانه‌های آنجا بهره‌ور گردد (همان، ۲۵۰ – ۲۵۳، همو، نوشته‌ها، ۲۱۰ – ۲۱۵). در سال ۱۳۳۴ ش توانست با ارائه پایان‌نامۀ خود با عنوان «جمهوری هند و کامن ولث » از دانشکدۀ حقوق دانشگاه فرانسه، دکترای حقوق بین‌الملل را اخذ کند (روزها،
۳ / ۲۶۷-۲۶۸).
در سال ۱۳۳۴ ش به کشور بازگشت. همکاری جدید اسلامی ندوشن با مجلۀ یغما، از سال ۱۳۳۷ ش آغاز شد و نزدیک به ۲۰ سال و تا پایان عمر مجله یعنی سال ۱۳۵۷ ادامه یافت (همان، ۲۰۲، نیز نک: همو، نوشته‌ها،
۱۹۵-۲۰۶) نگارش مقالات اجتماعی و فرهنگی در یغما که رنگ‌وبوی سیاسی هم داشت و به مذاق حکومت وقت، خوش نمی‌آمد، با دردسرهای سیاسی برای وی و حبیب یغمایی (مدیر مجله) همراه بود (اسلامی ندوشن، باران…، ۴۷ – ۴۸) و باعث انتظار خدمت (که معمولاً برای عناصر نامطلوب از نظر دولت بود) او از دادگستری در دی‌ماه ۱۳۴۳ شد و تا آذر ۱۳۴۷ ادامه داشت (همان، ۴۷، ۶۶، شمس‌الدینی، ۲۸۳). او در این مدت به تدریس حقوق و ادبیات در مراکز آموزش عالی اشتغال داشت: ازجمله دانشکدۀ حقوق و دانشکده ادبیات دانشگاه ملی، مدرسۀ عالی ادبیات، مدرسۀ عالی بازرگانی، مدرسۀ عالی علوم بانکی، دانشکدۀ هنرهای دراماتیک، مؤسسۀ علوم حسابداری، پرداخت (اسلامی ندوشن، باران…، ۶۵-۶۶، مسرّت، یزد، ۱۸۲).
مابین سال‌های ۱۳۲۳ تا ۱۳۴۰ در چندین حلقۀ ادبی و فرهنگی که در دفتر مجلۀ یغما، حبیب یغمایی و نیز دفتر مجله‌های جهان نو و یغما که با حضور برخی چهره‌های سرشناس مانند سید محمد فرزان، عبدالحسین زرین‌کوب، ایرج افشار، غلامحسین یوسفی، عباس زریاب خویی، احمد آرام، محمدتقی دانش‌پژوه، مجتبی مینوی و دیگران تشکیل می‌شد، حضور می‌یافت (افشار، ۳۰۵، ۷۹۵، اسلامی، نوشته‌ها، ۱۹۸ ۔ ۲۰۰، ۲۲۱، همو، گفته‌ها، ۲۰۰، همو، روزها،
ج ۳، ۶۲ ۔ ۶۳ (۵۹ – ۵۸).
سفرهای علمی و فرهنگی او از تابستان ۱۳۴۶ با سفر به آمریکا آغاز شد (جهانبخش، ۶۸۲ – ۶۸۶، اسلامی ندوشن، باران…، ۲۶۷ – ۲۷۱). او حدود سال ۱۳۴۸ به علت تمرّد از رفتن به دادگستری مازندران تا آستانۀ انفصال رفت (باران…، ۶۷) او در این زمان
(تیر ۱۳۴۸) به پایمردی پروفسور فضل‌الله رضا، رئیس وقت دانشگاه تهران، ابتدا به‌عنوان مشاور حقوقی و فرهنگی دانشگاه و سپس بر اساس تألیفاتی که در حوزۀ ادبیات منتشر کرده بود، به همراه ۱۱ تن دیگر بدون تشریفات رسمی به عضویت هیئت‌علمی آن دانشگاه درآمد (باران…، ۶۷ – ۶۸). اسلامی ندوشن در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به تدریس نقد ادبی و سخن‌سنجی، ادبیات تطبیقی، فردوسی و شاهنامه؛ و شاهکارهای ادبیات جهان و در دانشکده‌های حقوق و اقتصاد به تدریس تاریخ تمدن و فرهنگ ایران و در دانشکدۀ پزشکی به درس نگارش فارسی پرداخت (اسلامی، باران…، ۶۶، مسرّت، یزد، ۱۸۳).
در آبان ۱۳۵۷ با توجه به شرایط نابسامان فرهنگی کشور، بیانیۀ «انجمن دفاع از فرهنگ» را در مجلۀ یغما چاپ کرد و در شهریور ۱۳۵۸ آن انجمن را تشکیل داد (عابدی، اندیشه، ۵۷۸) در مهر ۱۳۵۹ (سال ۱۳۶۰، وزیری، ۵۷۴) به تقاضای خود پیش از موعد از دانشگاه تهران بازنشسته شد (اسلامی ندوشن، مصاحبه). او در اسفند ۱۳۷۰، مؤسّسه ایرانسرای فردوسی را تشکیل داد و هیئت‌امنای آن را از میان کسانی مانند احمد آرام، غلامحسین امیرخانی، عبدالحسین زرین‌کوب، محمدرضا شفیعی کدکنی و فریدون مشیری برگزید و فصلنامۀ هستی را، نشریۀ رسمی آن قرارداد (هست‌نامه…، ۷).
آثار:
اسلامی ندوشن تقریباً در تمامی زمینه‌های فکری، فرهنگی، اجتماعی و انواع ادبی، قلم زده است. در حوزۀ شعر، از او شعر آزاد، چهارپاره و رباعی دیده شده است و در حوزۀ نثر نیز هم دارای سفرنامه، داستان کوتاه و بلند، نمایشنامه، متون ادبی و فرهنگی و اجتماعی است و هم دارای مقالاتی در زمینه‌های گوناگون ادب، سیاست، اجتماع، فرهنگ، آموزش، جامعه، تاریخ و هنر است؛ ترجمه‌های او، موضوعاتی چون: شعر، داستان، نمایشنامه و متون سیاسی و اجتماعی را شامل ‌می‌شود.
الف – آثار منظوم
وی شعر گفتن را از دوران نوجوانی و در ۱۲ سالگی آغاز کرد (گفته‌ها، ۲۰۱). نخستین شعرهای او شامل مراثی، مطایبه و غزل‌های عاشقانه است (روزها، ج ۱، ۱۹۹ – ۲۰۱). نخستین شعر او در پانزده‌سالگی در مجله گل‌های رنگارنگ (سال ۱۳۱۹ ش) به سردبیری علی‌اکبر مشیر سلیمی چاپ شد (باران…، ۵۴). با ورود به دبیرستان البرز و آشنایی با ناتل خانلری که شیوه‌ای نو را با سرودن شعر پارسی آغاز کرده بود و در سخن چاپ می‌کرد، وی هم تحت تأثیر شعرهای نو نیما به سرودن شعر جدید یا آزاد پرداخت. وی به همراه دیگر شاعران مانند رعدی آذرخشی، گلچین گیلانی، ناتل خانلری، علی آبادی و توللی سعی می‌کرد با بهره‌گیری از موج نو، شیوۀ معتدل‌تری را به کار ببرد (شفیعی، ۱۲۷) این شعر که به تعبیر برخی از ادیبان «شعر نو تغزلی» است و از سال‌های ۱۳۳۵ – ۱۳۳۶ موردتوجه عده‌ای از شاعران قرار گرفت. بنیان‌گذاران واقعی این نوع شعر را خانلری و توللی می‌دانند که به لحاظ ظاهری، شکل چهارپاره را با برخی تنوعات تازه می‌پذیرد و از نظر بافت و زبان، از ترکیبات و تعبیرات تازه و واژه‌های شاعرانه نو برخوردار است (زرین‌کوب، ۱۰۱ – ۱۰۲).
نخستین شعرهای نو وی، زیر نظر خانلری در مجلۀ سخن سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ چاپ شد و او را به‌عنوان شاعر به جامعۀ ادبی دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ معرفی کرد (وزیری، ۵۷۵). در آن زمان او جوان‌ترین همکار مجلۀ سخن بود (اسلامی، گفته‌ها، ۲۰۱) این چند شعر، بی‌درنگ به بسیاری از نشریه‌ها، تذکره‌ها و مجموعه‌های ادبی راه یافت و حتی به‌وسیله آربری و دیگران به انگلیسی و فرانسه ترجمه شد (روزها، ج ۳، ۵۸؛ خلخالی، ۲۲).
وی نخستین مجموعه شعر خود را در سال ۱۳۲۹ ش به نام گناه چاپ کرد آنگاه راهی فرانسه شد و پس از برگشت، اشعار همان مجموعه را با چند شعر آزاد که در فرانسه سروده بود، به سال ۱۳۳۵ به نام چشمه چاپ کرد و کم‌کم از سرودن شعر، کناره گرفت (نوشته‌ها، ۱۲۱؛ همو، گفتگوها، ۱۴۴).
او در سال ۱۳۸۶، مجموعه‌ای از ۷۶ رباعی خود را به نام بهار در پاییز منتشر ساخت (نوشته‌ها، ۱۲۱، همو، گفته‌ها، ۱۴۴، مسرّت، «بهاری…»، ۶).
ب – آثار منثور
اسلامی ندوشن، نخستین نثرهای شیوای خود را از همان زمان نوجوانی و جوانی نوشت (روزها، ج ۲، ۱۱۱ – ۱۱۲، ۲۰۲ – ۲۰۳). در سال ۱۳۳۵ ش از سرودن شعر دوری جست و در جهت کمال نثر خود گام برداشت. چندی نگذشت که آثار فراوانی در این زمینه خلق کرد و بدان پایه رسید که برخی او را «سلطان نثر معاصر» نامیدند (دادبه، باران…، ۷۲). آثار منثور اسلامی را می‌توان به دو دسته کلی نگارش و ترجمه تقسیم کرد.
۱- نگارش. اسلامی در این زمینه آثار متنوعی در حوزه‌های گوناگون ادبی اعم از سفرنامه، داستان، نمایشنامه، نقد ادبی و مقالات تاریخی، سیاسی، اجتماعی، ادبی و فرهنگی نوشته است. در زمینه نگارش مقاله، کار خود را پس از آمدن به تهران آغاز کرد در این دوره با نشریات جهان نو، سوگند، سخن، شباهنگ و چند نشریه دیگر همکاری کرد که حاصل آن چند مقاله و نقدِ داستان و نقد نمایشنامه بود (روزها، ج ۳، ۶۱-۶۳). در برگشت از اروپا همکاری خود را از سال ۱۳۳۵ با سخن از سر گرفت، اما یک سال بیشتر دوام نداشت (اسلامی، گفته‌ها، ۲۰۲) دومین دوره زندگی ادبی او از همکاری با مجله یغما از سال ۱۳۳۷ آغاز شد که تا ۱۳۵۷ ادامه داشت. بیشتر این مقالات بعدها در دو کتاب ایران را از یاد نبریم و به دنبال سایه همای چاپ شد (همان‌جا).
پس از ۱۳۵۷ همکاری گاه‌به‌گاهی او با نشریات جدیدی چون: نشر دانش، دریچه، ایران فردا، دنیای سخن، اطلاعات سیاسی – اقتصادی به‌ویژه هستی که خود بنیان نهاده بود، ادامه یافت.
در زمینه داستان‌نویسی، نخستین داستان کوتاه او به نام «زندگی»، در مجله پیام نو سال ۱۳۲۵ چاپ شد که نتیجۀ آشنایی او با هدایت و نیز آثار دیگر داستان‌نویسان مانند صادق چوبک و بزرگ علوی بود (اسلامی ندوشن، گفته‌ها، ۱۹۶ – ۲۰۱، همو، روزها، ۶۰ / ۳ -۶۱). او داستان‌های کوتاه خود را که از سال ۱۳۲۵ تا ۱۳۴۹ در مجلات سخن، پیام نو، اندیشه و هنر و صدف چاپ شده بود، بعدها در مجموعه‌ای به نام پنجره‌های بسته در سال ۱۳۵۷ منتشر نمود (اسلامی ندوشن، باران…، ۷۴). وی یک داستان بلند هم به نام افسانه و افسون دارد که در سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۵۵ با نام مستعار «م. دیده‌ور» چاپ کرده است.
مهم‌ترین و ماندگارترین اثر او در این حوزه، داستان یا سرگذشت نامه خود او به نام روزها است.
این سرگذشت‌نامه به گونه‌ای است که خواننده می‌پندارد مؤلف در همین چند روز گذشته شاهد رویدادها بوده است. به تعبیری دیگر او چنان اشخاص را ملموس توصیف می‌کند که می‌توان آن‌ها را در نظر خویش مجسم کرد (یوسفی، در آیینه روزها، ۱۹ – ۲۲؛ نیز نک: دهقانی، ۲۱۵- ۲۲۱).
در زمینۀ نمایشنامه‌نویسی: تنها اثر او به نام ابر زمانه و ابر زلف نخست در مجله راهنمای کتاب سال ۱۳۴۲ با نام مستعار «کُنارنگ» و سپس در همان سال به صورت کتاب به نام خود او چاپ شد. این نمایشنامه تمثیلی، به روابط نابرابر کشورهای اروپایی با جهان سوم می‌پردازد.
در زمینه سفرنامه‌نویسی، اسلامی ندوشن، صاحب آثار گوناگون است. نخستین سفرنامۀ او مربوط به سال ۱۳۴۶ و گزارش سفر او به آمریکاست که در قالب سفرنامه‌ای به نام آزادی مجسمه است که اولین بار در مجله یغما چاپ شد (باران، ۷۰). دستاورد سفرهای او در کتاب‌های زیر منتشر شده است. آزادی مجسمه (سفرنامۀ امریکا، ۱۳۵۶)؛ در کشور شوراها (سفرنامه ازبکستان، تاجیکستان و روسیه، ۱۳۵۴)؛ سفیر سیمرغ (سفرنامه چند کشور و چند شهر ایران، ۱۳۵۲)؛ کارنامه سفر چین (سفرنامه چین و ترکستان، ۱۳۶۲)؛ بازتاب‌ها (سفرنامه چند کشور و چند شهر ایران، ۱۳۸۲).
در زمینۀ نقد ادبی و ادبیات تطبیقی، آثار دکتر اسلامی ندوشن را می‌توان در سه گروه عمده جای داد: ۱. حافظ‌شناختی مانند تأمل در حافظ (۱۳۸۲)؛ ماجرای پایان‌ناپذیر حافظ (۱۳۶۸). ۲. شاهنامه‌شناختی و فردوسی‌پژوهی مانند داستان داستان‌ها، رستم و اسفندیار (۱۳۵۱). زندگی و مرگ پهلوانان در شاهنامه (۱۳۴۸) و سرو سایه فکن. ۳٫ دیگر کتاب‌ها که به موضوعات گوناگون ادبی ایران پرداخته است؛ مانند کتاب‌های جام جهان‌بین (۱۳۴۶)؛ آواها و ایماها (۱۳۵۴)؛ نوشته‌های بی سرنوشت (۱۳۵۶).

پ – ترجمه
ترجمه‌های اسلامی ندوشن را که بیشتر از زبان فرانسوی و انگلیسی برگردانده شده است، می‌توان به سه گروه عمدۀ؛ شعر؛ داستان و نمایشنامه؛ و اجتماع تقسیم نمود.
در حوزۀ شعر، آثار بسیاری وجود دارد، ازجمله: دو کتاب گزیدۀ اشعار لانگ فلو (۱۳۳۷)، شاعر اخلاق‌گرای و محبوب آمریکایی و برگزیده گل‌های بدی اثر شاعر معروف فرانسوی (۱۳۴۱) شارل بودلر قرار دارد.
و در حوزه داستان، کتاب شور زندگی اثر ایروینگ استون دیده می‌شود.
در حوزۀ نمایشنامه، ترجمۀ تراژدی آنتونیوس و کلئوپاترا اثر ویلیام شکسپیر (چاپ ۱۳۶۳).
کتابنامه
آرامش، احمد، هفت سال در زندان آریامهر، به کوشش اسماعیل رائین، تهران، ۱۳۵۸ ش؛ اسلامی ندوشن، محمدعلی، ابر زمانه، ابر زلف، تهران، ۱۳۷۳ ش؛ همو، «از زندگی بگوییم»، باران نه رگبار، تهران، ۱۳۸۲ ش، همو، باران نه رگبار، تهران، ۱۳۸۲ ش، همو، «بر مرز دو فرهنگ»، باران نه رگبار، تهران، ۱۳۸۲ ش، همو، روزها، ۳ ج، تهران، ۱۳۶۳ – ۱۳۷۶ ش؛ همو، فرهنگ و شبه‌فرهنگ، تهران، ۱۳۷۱ ش، همو، گفته‌ها و ناگفته‌ها، تهران، ۱۳۷۵ ش؛ همو، مصاحبۀ خصوصی با حسین مسرّت به سال ۱۳۸۵؛ همو، نوشته‌های بی‌سرنوشت، تهران، ۱۳۷۶ ش؛ افشار، ایرج، نادره‌کاران، تهران، ۱۳۸۳ ش؛ جلالی پندری، یدالله، رهاورد دیدار، یزد، ۱۳۸۴ ش؛ جهان‌بخش، فرهنگ، تکدرخت، تهران، ۱۳۸۰ ش؛ دادبه، اصغر، «بر مرز دو فرهنگ»، باران، نه رگبار، تهران، ۱۳۸۲ ش؛ دهقانی، محمد، «نگرش و سبک ویژه اسلامی ندوشن در سرگذشت نامه‌های او»، رهاورد دیدار، به کوشش یدالله جلالی پندری، یزد، ۱۳۸۴ ش؛ زرین‌کوب، حمید، چشم‌انداز شعر نو فارسی، تهران، ۱۳۵۸ ش؛ شفیعی کدکنی، محمدرضا، ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران، ۱۳۸۰ ش؛ شمس‌الدینی، پیام، «فرخ و روشن و جهان‌افروز، روزشمار زندگی دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن»، در رهاورد دیدار، به کوشش یدالله جلالی پندری، یزد، ۱۳۸۴ ش؛ مسرّت، حسین، «بهاری خوش در پاییزی سرخوش» (نقد کتاب بهار در پاییز)، روزنامه اطلاعات (۵/۸/۱۳۸۴) همو، «پنجره‌های بسته» (معرفی کتاب)، ندای یزد، ۱۳۶۷، س ۴، شما ۱۶۶؛ همو، «در نگاه یاران»، در روشن‌تر از روشن، به کوشش حسین مسرّت، یزد، ۱۳۸۴؛ همو، «روزها با سوزها روزها با اشک‌ها»، در رهاورد دیدار، به کوشش یدالله جلالی پندری، یزد، ۱۳۸۴؛ همو، «روشن‌تر از روشن»، همو، روشن‌تر از روشن، رهاورد دیدار دوستانه با دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن، یزد، ۱۳۸۴؛ همو، «کتابشناسی دکتر اسلامی در یزد، یادگار تاریخ، ج ۱، یزد، ۱۳۷۶؛ ندوشن»، رهاورد دیدار، به کوشش یدالله جلالی پندری، یزد، ۱۳۸۴؛ همو، «مردی از جنس ایران، کارنامه زندگی و آثار دکتر اسلامی ندوشن»، فرهنگ یزد، یزد، ۱۳۸۳ ش، س ۶، وزیری، سعید، «اسلامی ندوشن»، فرهنگ ناموران معاصر ایران، ج ۲، زیر نظر شورای عالی فرهنگ ناموران، تهران، ۱۳۸۴؛ هست‌نامه ایرانسرای فردوسی، تهران، ۱۳۷۷؛ یوسفی، غلامحسین، برگ‌هایی در آغوش باد، تهران، ۱۳۵۶؛ همو، «در آیینه روزها» (نقد کتاب روزها)، نشر دانش، ۱۳۶۵، س ۶، شم ۳.

مطالب پیشنهادی :

درباره نویسنده

602 مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .

*

تمام حقوق این سایت برای © 2020 سامانه اطلاع رسانی فرهنگ ندوشن. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی