گزارش حسین امینیان ندوشن از هنر ایران دوره قاجار پیش چشم فرانسویان

گزارش حسین امینیان ندوشن از هنر ایران دوره قاجار پیش چشم فرانسویان

«به مناسبت برگزاری نمایشگاه هنر قاجاری در موزه لوور پاریس»
“حسین امینیان ندوشن”
“روزنامه اطلاعات – سه شنبه ۱۲ تیر ۱۳۹۷”
اشاره: شنبۀ گذشته، آخرین روز برگزاری نمایشگاه آثاری از دوران قاجار در موزۀ لوور پاریس بود. این نمایشگاه با نام یا عنوان «امپراتوری سرخ» تا پایان ماه ژوئن برابر با نهم تیرماه جاری، برای بازدید عموم برپا شد. نویسنده گزارش پیش روی، حسین امینیان ندوشن، کارشناس بین‌المللی فرش است که مدال طلای فرش سال ۱۹۸۹ را از فرانسوا میتران، ریاست جمهوری وقت فرانسه دریافت کرد و از جمله فعالان فرهنگی شناخته شده ایرانی در فرانسه، به ویژه شهر بوردو به شمار می‌رود. او فردی صاحب ذوق هنری و قلمی است و قبلاً هم در بارۀ برخی رخدادهای فرهنگی و هنری مطالبی ‌نوشته که در همین روزنامه هم منتشر شده است. با این توضیحات، امیدواریم گزارش زیر برای خوانندگان گرامی و نکته سنج مفید باشد.
***
روابط فرهنگی بین کشورها اگرچه گاهی به دلایل سیاسی دچار تلاطم و گسست می‌شود، اما بدون انقطاع ادامه می یابد و به گونه های متفاوت و در مسیرهای متعدد جریان دارد. ‌به خصوص کشورهایی که از سابقه تاریخی، فرهنگی وهنری افزونتری برخوردارند. به همین دلیل، شهروندان علاقه‌مند به تاریخ و فرهنگ بشری، دوست دارند از این گونه رخدادها آگاهی یابند و با هنر و فرهنگ دیگر کشورها بیش از پیش آشنا شوند. در حقیقت می توان گفت که هنر و فرهنگ در ذات خود آرامش‌بخش است و دعوتی است به صلح و دوستی.
در میان کشورهایی که از سابقه همکاری‌های فرهنگی با ایران برخوردارند، کشور فرانسه جایگاهی ویژه دارد. ایرانیان از دیرباز با فرهنگ کشور فرانسه آشنا بوده اند. سیاحانی چون «شاردن» و «تاورنیه» از دوران صفویه به این سو، تصویری متفاوت از شهرهای بزرگی چون اصفهان و شیراز و تبریز و یزد و کرمان پیش چشم فرانسویان قرار دادند. آنان با توصیف های جالب و مشاهدات شان از این کشور، تاکید کردند که ایران چه کشور باشکوه و زیبایی است.
همچنان که در دوران حکومت ناپلئون بناپارت، روابطی ویژه بین فتحعلی شاه و فرانسه شکل گرفت و بعدها فرانسوای‌ها از«کنت دو گوبینو»ی فرانسوی مطالب افزونتر و دقیق تری آوخته و درباره ایران بیشتر دانستند. اما پیش از همۀ اینها، ادیب و نویسنده نامدار فرانسوی «ولتر» بود که گلستان سعدی را به فرانسویان معرفی کرد. در تاریخ معاصر و دوره قاجار نیز ما با رمان‌های تاریخی فرانسویان آشنا شدیم. نخستین رمان‌های فرانسوی از آثار«الکساندر دوما» خوانندگان بسیاری در ایران داشت یا در موسیقی که نام «موسیو لومر» فرانسوی، طنینی ویژه برای ایرانیان دارد. به خصوص در سال‌های اخیر که قطعه ساخته شده از سوی او با عنوان نخستین سرود ملی ایران با عنوان «وطن ای هستی من»، مشام موسیقایی ایرانیان را معطر کرده است .
نگارنده به یاد دارد سال‌هایی را که به همراه برخی از دوستان، کتابخانه‌ای در روستای زادگاهم ندوشن بر پا کرده بودم و رمان بینوایان «ویکتور هوگو» و آثاری از نویسندگان دیگر فرانسه را در کتابخانه جای می‌دادم که مورد استفاده همولایتی‌هایم قرار می‌گرفت.
همیشه این گفته‌های پدرم در خاطرم مانده است که اگر روزی پایت به فرانسه رسید، حتماً سری به موزه لوور بزن. بعدها که به فرانسه آمدم، در حدود ۴۰ سال قبل، نخستین جایی که رفتم، همین موزه لوور بود و واقعاً برخورد اول من با این موزه و امکانات و دیدنی‌های آن و آنچه از هنر و فرهنگ فرانسه و دیگر نقاط جهان در آن قرار داشت، مسحور کننده بود. این علاقه‌مندی و گرایش به مقولات هنری در فرانسه، بسیار مورد توجه بود و البته هیچگاه از تحولات هنری و فرهنگی در ایران نیز غافل نبودم.
به خصوص در زمینه فرش‌های هنری که نخستین بار فرشی متعلق به دوره مظفرالدین شاه را من خود در نمایشگاهی که سالیان قبل در جنب موزه لوور برگزار شده بود، به تماشای عموم گذاشتم. این فرش که دستبافت منطقه کرمان است، در دوره مظفرالدین شاه برای نمایشگاهی در شیگاگو ساخته شد.
برای آنهایی که از موزه لوور و تاریخ آن اطلاع کمی دارند، به اختصار بگویم که این موزه برجای مانده از قرون ۱۲ و ۱۳ میلادی است و در ابتدا کاخ پادشاهان و فرمانروایان فرانسوی بود که در قرن هفدهم و به دستور لوئی چهاردهم به مکانی برای نمایش شکوه و عظمت فرانسه تبدیل شد و از آن پس، علاوه بر آثار هنری و تاریخی کشور فرانسه، آثار تاریخی کشورهای دیگر، از جمله ایران را هم به گنجینه‌اش افزوده است. حدود نیم میلیون اثر در گنجینه موزۀ لوور هست که تنها ۳۵ هزار اثر فرصت نمایش پیدا می‌کنند و مخاطبان آن را می بینند. سالانه ۱۰ میلیون بازدید کننده از موزه لوور دیدن می‌کنند و به تحقیق می‌توان گفت که یکی از مراکز مهم توریست‌پذیر در فرانسه و جهان است.
***
اخیراً از طریق رسانه‌ها باخبر شدم که در ایران نمایشگاهی تحت عنوان موزه لوور برپا شده است و در کنار آن و با کمی اختلاف زمانی، نمایشگاهی از ۴۰۰ اثر هنری مربوط به دوران قاجار در یکی از شعبات موزه لوور در شهر تانس فرانسه به نمایش در‌آمده است.
در این میانه البته واژه «لوور» هم مدتی بر سر زبان‌ها افتاد، به دلیل اتفاق طنزگونه‌ای که در مجلس ایران رخ داد که در نوع خود حاشیه‌های جالبی به پا کرد و سبب شد از اصل موضوع هم بیشتر مطرح شود! اما جدای از این حاشیه، برگزاری دو رخداد همزمان و همنام در دو کشور با سابقه فرهنگی دراز دامن و با ارتباطات فرهنگی افزونتر،از ریشه‌های همکاری‌های مشترک میان فرانسه و ایران در حوزه فرهنگ خبر می‌دهد.
ما البته در فرانسه به خود می‌بالیم که سبب‌ساز برخی از اتفاقات شاخص فرهنگی و هنری ایرانیان هستند.‌همانند شروع جشنواره معتبر کن با فیلم کارگردان صاحب سبک ایرانی آقای اصغر فرهادی که آوازه او و آثارش در فرانسه، نگاه‌های فرانسویان را بیشتر معطوف ایران کرده است؛ یا برخی رخدادهای دیگر که سبب شد تا یکی از نشریات خوب فرانسه، ویژه ‌نامه‌ای برای معرفی مکان‌های دیدنی ایران در بیش از ۱۰۰ صفحه منتشر کند. از جمله آنها تصاویری از زادگاهم یزد را نیز در خود داشت که برای من بسیار خاطره انگیز بود.
فرانسویان می‌دانند که ایران کشوری است که در حوزه فرهنگ از بستر و ظرفیت‌های منظومه‌ای برخوردار است ونه تک ستاره،.کارهای فرهنگی‌اش آسمانی فراخ دارد که هر فردی می‌تواند در‌ آن برای سالیان سال سیر و سیاحت کند و از ظرایف و دقایق آن لذت ببرد و ستارگان دلخواه خود را بچیند.
***
از موضوع اصلی نوشته‌ام که برپایی نمایشگاهی از آثار و اشیاء هنری دوره قاجار در فرانسه‌ است، دور نشویم. تا آنجایی که در یاد دارم، نمایشگاهی در این حجم و اندازه از هنر دوره قاجار در فرانسه به نمایش در‌ نیامده بود. همین امر سبب شده است تا نگاه حتی برخی از ایرانیان مقیم فرانسه هم نسبت به هنر دوره قاجار دچار تغییر و نوسان شود.
در واقع، تصویری که برخی از ایرانیان، شاید بهتر است بگوییم عموم ایرانیان، احتمالاً از دوران قاجار در ذهن دارند، ‌تصویر شاهانی است که جز ویرانی و نکبت به ارمغان نیاورده اند. مثلاً عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای و کشتن امیرکبیر و استبداد ناصرالدین‌شاهی و به توپ بستن مجلس از سوی محمدعلی شاه، یا حرمسراهای فراوان و زندگی پر ریخت و پاش و ظلم و ستم شاهزادگان قاجار در ایالت‌ها و استان‌های مختلف، یادآوری‌های منفی بزرگی از این دوران است.
این ماجراها البته دور از واقع هم نیست و ما در دوره قاجار، از جهاتی دچار انحطاط و سقوط شدیم، اما در سوی دیگر و از جمله با نگاهی به این آثار می بینیم که اگر چه در سطوح اجتماعی و سیاسی شاهان قاجار کار خاصی صورت ندادند و شاید دلی هم برای مردم و شهروندان نسوزاندند، ‌اما در حیطه‌های هنری و به خصوص هنر درباری، آثاری زیبا و چشم نواز و حتی با تفاوت سبکی با آثار دوره صفویه را آفریدند که گوشه ای از آنها در این نمایشگاه به تماشا نهاده شده است.
در میانه این نمایشگاه، فرشی نفیس و زیبا قرار دارد که در امتداد خود به سه تابلوی بزرگ ‌می رسد که عمود بر فرش قرار گرفته‌اند. این سه تابلو، فتحعلی‌شاه را با پسرانش نشان می‌دهد و سفیران کشورهای خارجی که برای ایام نوروز به دست بوسی پادشاه آمده‌اند.
یا در سوی دیگر، تاج مسی میناکاری شده مربوط به محمدشاه قاجار، یا چلچراغ کریستال باکارا که بعد از سفر نخست ناصرالدین‌شاه به اروپا سفارش ساخت آن را داد و از تاثیرگذاری هنر اروپایی بر هنر ایرانی حکایت دارد. پادشاهی که در میان شاهان قاجار بیشترین توجه را به هنر داشت و خود نیز عکاسی قهار بود.
همچنین قرآنی که دختر فتحلعلیشاه،‌ام سلمه، آن را تذهیب کرده است و از جمله نمونه‌های درخشان تذهیب در آثار مذهبی به شمار می‌رود.
باری، در نمایشگاه موزۀ لوور، ۴۰۰ اثر ارائه شده است که به نظر می‌رسد این گنجینه از سوی مجموعه‌دارهای خصوصی در تمامی جهان فراهم آمده باشد. آثاری که برخی از آنها نخستین بار است که به تماشا نهاده شده است. نکتۀ محوری نمایشگاه، هنر درباری است،اما در کنارش فرد بازدید کننده با تابلوها و قالی های ‌آن دوران، منسوجات، کارهای فلزی و سرامیک نیز آشنا می‌شود و در می‌یابد که هنر ایران، تنها در انحصار درباریان نبود و مردمان عادی نیز از تراوشات آن بهره و ثمری برده‌اند.
این نمایشگاه که تا پایان ماه ژوئن در همین مکان برقرار بود، با دکور و طراحی زیبایی که از سوی یکی از طراحان نامدار فرانسوی طراحی شده است، در معرض و تماشای علاقه مندان قرار دارد. طرحی که چینش آثار آن با ظرافت انجام شده و در چشم‌نوازی این نمایشگاه تأثیر فراوان داشته است. امید که این نوع روابط فرهنگی، گسترش و دامنۀ بیشتری یابد و بخش‌ها و دوره‌های دیگر تاریخ هنری ایران نیز به صورت مجموعه‌ای و به همین زیبایی و کیفیت پیش چشم مخاطبان قرار گیرد.
“۱۲ ژوئن- فرانسه”

مطالب پیشنهادی :

درباره نویسنده

445 مطلب نوشته است .

نوشتن دیدگاه

شما میتوانید از تصاویر مخصوص خود در قسمت نظرات استفاده نمایید برای اینکار از وب سایت آواتارکمک بگیرید .

*

تمام حقوق این سایت برای © 2018 سامانه اطلاع رسانی فرهنگ ندوشن. محفوظ است.
قدرت گرفته از وردپرس فارسی